historie

Skaaren

Landhandlarstaden

Sjydnatunet

Sjøtunet

Snart 200 år med mangesysleri ved Hardangerfjorden

Sjøtunet er eit tradisjonelt vestlandsk mangesysleri som har vorte forma av generasjonar og omgjevnader gjennom brorparten av to hundre år. Eit småbruk som så mange andre, på ein plass ikkje heilt som alle andre.

1847

Skaaren, Gnr/bnr 57/2
I 1847 gifta smeden Johannes Olavson Melstveit seg med Anne Serine Sjursdotter Rykkje frå den opphavlege garden på Rykkje. Annes far skilde ut ein del av bruket sitt som medgift til dottera og svigersonen, og slik vart garden vår «Skaaren» nede i fjordkanten.
1855
Fiskeri, smie og skipsbyggeri i fjøra
I ei oppføring frå 1863 i brannprotokollen frå heradet finn me den første omtalen av hovudhuset, sjøhuset, ein låve og eit naust i Sjøtunet. Då stod den første versjonen av småbruket ferdig, med hovudhuset og den eldste delen av sjøhuset som framleis står i dag. Sildefisket skapte arbeidsplassar over heile Vestlandet på 1800-talet, og ikkje berre for sjøfolk. Det var slett ikkje uvanleg at småbøndene rundt Hardangerfjorden bygde båtar i eiga fjøre med tømmer frå eigen skog. Rykkje var ei av grendene der sjøfart var ei viktig næring for bøndene, og garden vår var ikkje noko unntak. Kvam utmerkte seg dessutan for smedar som smidde band til sildetønnene. Johannes Melstveit gjorde begge delar her i Sjøtunets første tiår. Bilbrev stadfestar at Melstveit bygde to jakter i fjøra her, éi i 1847 og ei i 1862.

1855
1860

Landhandel
Etter ein seig kamp mot heradsstyret vart bruket i 1860 ein av dei to første landhandlane i Vikør (no Kvam herad), og den einaste i Øystese sogn. Seks år seinare var det fritt fram å drive landhandel mot å betale handelsskatt. Landhandelen i Sjøtunet var i drift gjennom fleire eigarskap, mellom anna den første eigaren i vår familie, Jakob Torsteinson Storaas, som tok over bruket i 1883–84 og dreiv landhandelen fram til han vart stengd for godt i 1910.
1862
Hardangerjakt Anne Serine
I eit bilbrev frå 1862 står det at ei jakt vart bygd i fjøra på Rykkje av Johannes Olsen Melstveit og Guttorm Torbjørnsen Ålvik. Denne fekk namnet «Anne Serine». Me veit at Johannes bygde nokre få jaktar både før og medan han budde her, men «Anne Serine» og «Viktoria» (bygd på Børve i 1846) er dei einaste me har funne bevis på. Sidan Melstveit dreiv med jaktefart til Nordland, reknar me med at Anne Serine skulle vera ein del av verksemda.

1862
1860-70-tallet

Omstilling
Etter at Anne gjekk bort i 1864, tok Johannes med seg borna og slo seg opp som storkar med sildesalteri i Kalvåg på Mørekysten. Garden vart forsøkt driven av ein handelsmann frå Bergen, og deretter seld til Torgeir Olavson Klyve i 1870. Han var jakteskipper og sjømann, og dreiv landhandelen ved sida av.
1883
Handelsstad til sals - familien Storaas flyttar inn
I arkiva til lokalavisa Hordaland Folkeblad finn me frå januar til mars 1883 den same annonsen på trykk: handelsstad til sals, med to frukthagar. Torgeir Klyve vurderte å freista lukka i Amerika og ville selja garden. Same året veit me at jakteskipper Jakob og kona Bolina kryssa fjorden frå Storaas og slo seg ned her på garden.

1883
1884

Landhandel og landbruk
Den første Jakob her på garden dreiv med jaktefart til Nordland, sildesalting i Haugesund og landhandel på Rykkje fram til 1910. Elles på garden vart det planta frukttre, og i 1928 vart sjøhuset utvida med fjøs der dei hadde ei ku, nokre sauer og høns.
1898:
Frå sjøveg til landeveg
Den tidlegare veglause grenda vart no knytt til Øystese med ein nybygd veg.

1898:
1902

Ildebrand i sjøhuset
Tysdag 16. desember 1902 vart sjøhuset råka av brann. Ein avisartikkel om brannen peikar på at eigaren leid eit «ikkje ubetydeleg» tap, og tidsvitne kunne fortelja at det mellom anna var lagra ein del parafinolje og andre lettantennelege landhandelsvarer, noko som gjorde at brannen spreidde seg raskt. Sjøhuset vart seinare bygd opp att, men det er framleis spor etter brannen i bjelkelaget under golvet i første etasje.
1927
Frukt og fe og eit lite stykke Kvamsøy
Jakob, den femte i barneflokken til Jakob og Bolina, tok over garden i 1927. Familien til kona Herborg dreiv landhandelen Øvreviken inne i Øystese. På denne tida hadde folk byrja å kalla garden for Sjydnatunet – tunet ved sjøen på kvammamål. Bruket «Havnen» ute på Kvamsøy vart innlemma i garden vår. I tunet vart det halde kyr og sauer som tidlegare, men òg grisar, og det vart dyrka poteter og gulrøter til eige bruk og sal. Det vart òg planta pære-, plomme-, morell- og epletre.

1927
1930-tallet

Riksveg og romutleige
Vegnettverket frå aust til vest vart for alvor bygd ut i Hardanger på 1930-talet. Den første moderne bilferja, Folgefonn (som no er freda og eigd av Hardanger Fartøyvernsenter), vart levert og sett i rute i indre Hardangerfjord. Fyksesundbrua stod ferdig i 1937 og vart seremonielt opna av kronprins Olav. Dette betydde òg at Rykkje vart bunde saman med både indre og ytre Hardangerfjord med bilveg. Dei som bygde vegen, trong husly og leigde seg mellom anna inn her på garden. Då fekk dei leiga rom i hovudhuset.
1944
Jakob Storaas Gartneri
«Far hadde lenge sysla med tanken om å byggja drivhus for å få eit betre næringsgrunnlag her heime. Men i krigsåra var det ikkje så lett å byggja grunna materialmangel. Me byrja likevel å fyrebu bygging. Fekk hogga tømmer i Grimsdal og slepte det til Lapusafjøra og fekk det skore hjå Harald Soldal som hadde sag rett oppom Sandvensfjøra i Øystese. (…) Det meste av alle varer var rasjonert. Til reisverk og sperr vart det nytta sjener som hadde vore brukte under veiarbeidet i høve Fyksesundbrua. Røyr til varmeanlegg i drivhusa fekk me tak i i Bergen frå utrangerte dampbåtar.» Jakob Storaas d.y., den tredje med dette namnet til å driva garden, fortalde om starten på gartneriet under andre verdskrigen. Og slik held det fram. Eit drivhus på 8 × 40 meter stod ferdig våren 1944, bygd av rasjonerte varer, overskotsmateriale og lokalt tømmer. Eit par år seinare stod eit litt mindre drivhus på 5 × 15 meter ferdig. Gjennom dei neste 50 åra vart det dyrka grønsaker og blomar i tillegg til frukthagane på garden.

1944
1957

Hollywood til Kvamsøy
I 1957 kom Kirk Douglas og storfint følgje då delar av filmen «The Vikings» vart spela inn på enga vår på Kvamsøy.
1991-2022
Mangesysleri og gjestgiveri
Med generasjonsskiftet i 1991 vart gartneriet lagt ned – det var ikkje lenger gode vilkår for å driva gartneri. Alf (son av Jakob og Gyda) og Torunn planta bringebærbuskar og plommetre, felte pæretre, demonterte og bygde om drivhus, bygde utleigeeiningar og selskapslokale, og heldt sauer og kalvar. Dei produserte eige kjøt og kokte syltetøy for sal. Dei laga arrangement, heldt kurs og tok imot konfirmantar, dåpsbarn, jubilantar og brudepar. Dei dreiv med sosialt arbeid i tunet, dyrka sniglar – og gjorde Sjøtunet til eit reisemål i seg sjølv.

1991-2022
2023

Femte generasjon
Ved årsskiftet 2022/2023 tok me i 5. generasjon, Simen og Elisabet, over drifta av Sjøtunet. Inn i denne generasjonen tok me med oss saueflokken, plommene, bringebæra og syltetøyoppskriftene. Med oss på laget har vi ein son, ein hund, ei katt og kårfolket Torunn og Gyda. Me vidareutviklar satsinga på overnatting og opplevingar, og fordjupar oss i Sjøtunet sin verdi som kulturminne og tilhørigheit i det kulturhistoriske landskapet i Hardanger. Så har me både draumar og idear på skisseblokka, som skal få sjå dagens lys når tida er moden.

Kjelder:

Bjørke, S. (2013). Øystese-bygda. Fjord forl. https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2018090507119
Bjørke, S. (2014). Øystese sokn II. Fjord forl. https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2019081207131
Handelssted tilsalgs. (1883, 21. januar). Søndre Bergenhus folkeblad.
Ildebrand i Øistesø. (1902, 19. desember). Hordalands Folkeblad. https://hordalandfolkeblad.e-pages.pub/titles/hordalandfolkeblad/13860/publications/1593/pages/1

Kolle, N. (1999). Bygdebok for Kvam herad.
Kolle, N. (2024). Jektefart og fartøybygging. Hentet 20. november fra https://kringom.no/nb/jektefart-og-fartoybygging#title0
Kolltveit, O. (1962). Banken og bygda. https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007050200037
Kvam herad. (2018). Med røter og føter i Kvam: Kommunedelplan for kulturminne 2017-2027. Kvam herad. https://www.kvam.no/_f/p1/i1c074a4b-d0b8-4a21-a7e7-aec270956975/kulturminneplan-v20001.pdf
Norske gardsbruk. (1963). Forlaget Norske gardsbruk. https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2012061124043

Skaaren

Landhandlarstaden

Sjydnatunet

Sjøtunet

1847

1855

1855

1860

1862

1862

1860-70-tallet

1883

1883

1884

1898:

1898:

1902

1927

1927

1930-tallet

1944

1944

1957

1991-2022

1991-2022

2023

Sjøtunet

Sjøtunet AS

Storaas 57/2